Câu chuyện Quang Hải

Vì sao nước mắm truyền thống có vị ngọt hậu dù không cho một hạt đường

Vì sao nước mắm truyền thống có vị ngọt hậu dù không cho một hạt đường

Nếm thấy ngọt là có đường: câu này đúng với nước chấm công nghiệp, nhưng sai với nước mắm truyền thống. Mắm ủ chượp chỉ có cá và muối, vậy mà nếm vẫn thấy ngọt, vì vị ngọt hậu sinh ra từ chính đạm cá. Trong những tháng nằm chum, thịt cá được men tự nhiên cắt nhỏ thành axit amin, mà nhiều axit amin có vị ngọt, có loại cho vị ngọt thịt (umami). Ngọt này đến chậm, sau vị mặn, đọng lại ở cuống lưỡi, nên dân trong nghề gọi là ngọt hậu.

Ngược lại, chai mắm vừa chạm lưỡi đã ngọt ngay, ngọt gắt, nuốt xong thì nhạt, thường là ngọt của đường hay chất điều vị thêm vào. Hai thứ ngọt khác nhau ở thời điểm xuất hiện, và chỗ này nếm kỹ là nhận ra.

Vị ngọt ấy sinh ra trong chum chượp thế nào

Cá cơm vào chum được trộn muối nguyên con, cả ruột. Trong ruột cá có sẵn men tiêu hóa. Muối giữ cho cá không thối, nhưng không giết hết các men này. Chúng làm việc chậm lại và cứ thế cắt dần thớ thịt cá thành những mảnh nhỏ hơn: từ đạm nguyên khối thành chuỗi ngắn, rồi thành từng axit amin rời tan vào nước.

Chính các axit amin đó mang vị. Có loại cho vị ngọt nhẹ, có loại cho vị ngọt thịt giống nước hầm xương, có loại hơi đắng. Mẻ chượp chín đủ thì các vị này hòa vào nhau, cộng với vị mặn của muối thành cái mà người ăn gọi là “mặn mòi rồi ngọt dần”. Quang Hải đã kể kỹ về phần mùi của quá trình này trong bài vì sao nước mắm truyền thống có mùi nặng. Vị ngọt và mùi nồng là hai mặt của cùng một việc: đạm cá được cắt nhỏ.

Người làm mắm Cát Hải còn mở chum ra đánh quậy, náo đảo theo định kỳ, để men và muối đi đều khắp mẻ, không có chỗ chượp chín trước chỗ chín sau. Cách làm này Quang Hải đã kể ở bài đánh quậy, náo đảo.

Công nhân đánh quậy chượp trong chum tại sân phơi Cát Hải
Đánh quậy định kỳ giúp men và muối đi đều khắp mẻ chượp, đạm cá tan đều thành vị ngọt.

Vì sao lại là ngọt “hậu”, không phải ngọt ngay

Muối là thứ lưỡi nhận ra nhanh nhất, nên vị đầu tiên của nước mắm luôn là mặn. Các axit amin cần lâu hơn một chút để lưỡi cảm được, và vị ngọt thịt của chúng lại có tính kéo dài. Kết quả là một vị đi thành hai nhịp: mặn ở đầu lưỡi, ngọt đọng lại sau khi đã nuốt.

Đường thì ngược lại. Vị ngọt đường đến ngay và mất cũng nhanh. Vì vậy nếm mắm có pha đường, cảm giác đầu tiên là ngọt lẫn mặn cùng lúc, nuốt xong thì hết vị. Đây là một trong những cách dễ nhất để phân biệt mắm truyền thống với mắm pha, như bài cách thử nước mắm thật giả tại nhà có nhắc.

Độ đạm càng cao thì càng ngọt hậu?

Phần lớn là vậy, nhưng không phải chỉ có độ đạm. Độ đạm trên nhãn, ký hiệu ºN, cho biết lượng nitơ tổng trong một lít mắm, tức là đo lượng đạm cá đã tan vào nước. Đạm càng nhiều thì nguyên liệu cho vị ngọt hậu càng nhiều. Chẳng hạn Cá Ngừ 56ºN của Quang Hải công bố hàm lượng nitơ tổng từ 56 gN/L, mức cao nhất trong các dòng của Quang Hải, tức là lượng đạm làm nên hậu ngọt cũng nhiều nhất. Chắt Cá Thu 35ºN công bố từ 35 g/l, nằm ở quãng giữa dải đạm.

Nhưng loài cá, độ chín của chượp và cách rút mắm cũng làm vị ngọt khác đi, nên hai chai cùng mức đạm vẫn có thể ngọt không giống nhau. Vì thế đừng chỉ nhìn con số, cứ nếm rồi chọn chai hợp khẩu vị nhà mình. Muốn hiểu kỹ cách đọc ºN, anh chị xem bài độ đạm nước mắm là gì, bao nhiêu độ là ngon.

Nếm thế nào để nhận ra ngọt hậu

Người làm mắm nếm theo một cách khá đơn giản, ở nhà làm được ngay:

Toàn cảnh khu bể ủ chượp mái đỏ tại xưởng nước mắm Cát Hải
Khu bể ủ chượp ở xưởng Cát Hải: vị ngọt hậu có được nhờ thời gian ủ, không nhờ đường.
  1. Nhỏ vài giọt mắm vào lòng thìa, không pha.
  2. Ngửi trước: mắm chượp chín có mùi nồng nhưng tròn, không khai xộc.
  3. Chấm đầu lưỡi, ngậm vài giây. Thấy mặn trước là đúng.
  4. Nuốt, rồi chờ. Sau vài giây, nếu cuống lưỡi còn đọng vị ngọt dịu, kéo dài, đó là ngọt hậu của đạm cá.
  5. Nếu ngọt ngay từ đầu, rồi miệng nhạt hẳn sau khi nuốt, nhiều khả năng chai mắm có thêm đường hoặc chất điều vị.

Muốn so cho rõ, đặt hai thìa cạnh nhau: một thìa mắm truyền thống, một thìa nước chấm công nghiệp. Nếm chừng hai lần là lưỡi quen, lần sau đi chợ chấm thử là nhận ra.

Vị ngọt hậu dùng vào bếp thế nào

Vì ngọt hậu đến từ đạm cá chứ không từ đường, nó làm món ăn ngọt sâu mà không ngấy. Mấy cách tận dụng nhà mình hay dùng:

  • Chấm nguyên chất với thịt luộc, rau luộc: chọn dòng đạm cao để nếm trọn vị, như bài thịt luộc chấm mắm nguyên chất đã gợi ý.
  • Nêm cuối khi nấu canh, nấu nước dùng: rưới mắm lúc đã hạ lửa để vị ngọt và mùi thơm còn nguyên.
  • Bớt đường khi pha nước chấm: mắm đã có hậu ngọt thì nước chấm cần ít đường hơn, vị đỡ gắt.

Hỏi nhanh

Mắm truyền thống có được thêm đường không? Nước mắm Quang Hải chỉ làm từ cá và muối biển Cát Hải, không chất điều vị, không chất bảo quản. Vị ngọt trong chai là ngọt của đạm cá.

Mắm để lâu có mất vị ngọt hậu không? Mắm truyền thống có thể sậm màu dần, có lớp muối kết tinh, đó là chuyện tự nhiên của mắm không chất bảo quản. Chưa mở thì để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh nắng. Mở rồi thì đậy kín sau mỗi lần dùng và nên dùng trong vài tháng cho vị ngon nhất.

Người mới dùng mắm truyền thống nên bắt đầu từ dòng nào? Bắt đầu bằng dòng đạm vừa cho bếp, rồi thêm một chai đạm cao để chấm. Nếm hai chai cạnh nhau là thấy ngay ngọt hậu khác nhau thế nào.

Anh chị xem đủ các dòng mắm từ đạm vừa tới đạm cao ở trang tất cả sản phẩm, đặt trên gian hàng chính hãng Quang Hải trên Shopee, hoặc tìm cửa hàng gần nhà ở trang đại lý. Cần tư vấn thì gọi 076 2233 666.

Back to top